Stadsdonut belicht welzijn vanuit vier perspectieven

Op de donut

Het sociale fundament van de donut is gebaseerd op de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development Goals) van de Verenigde Naties. Het beschrijft de minimale levensstandaard waar elk mens recht op heeft. Niemand mag worden achtergelaten in het gat in het midden van de donut waar gebrek is aan de primaire levensbehoeften, variërend van voedsel en water tot gendergelijkheid en politieke inspraak. Het ecologisch plafond van de donut bestaat uit negen planetaire grenzen vastgesteld door een grote groep wetenschappers. Zij omschreven hiermee de kritieke levensondersteunende systemen van de aarde en de maximale druk die ze kunnen verdragen. Wij moeten binnen deze planetaire grenzen blijven om te kunnen leven op een aarde met een stabiel klimaat, vruchtbare grond, gezonde oceanen, een beschermende ozonlaag, voldoende zoetwater en een rijke biodiversiteit.

Meer detail over de vier perspectieven en de indicatoren in de publicatie: De Amsterdamse Donut

Tussen het sociale fundament en het ecologisch plafond bevindt zich een donutvormige ruimte. Hier is het mogelijk om met behulp van de natuurlijke hulpbronnen van de aarde te voorzien in de behoeften van alle mensen. Ons doel zou moeten zijn om op de donut terecht te komen.

De Stadsdonut werpt een blik op het leven in Amsterdam en de gevolgen daarvan, bezien vanuit vier ‘perspectieven’: sociaal, ecologisch, lokaal en mondiaal.

Mondiaal ecologisch

Het probleem is dat we daar op dit moment niet zijn. De mondiaal-ecologische lens laat zien dat de meeste planetaire grenzen nog altijd worden overschreden door Amsterdam als stad. De fossiele CO2-uitstoot is gedaald van 2,7 in 2011 naar een overschrijding van 2,3 in 2018. Dit is een positieve ontwikkeling, maar tegelijkertijd betekent het ook dat de druk van de stad op deze grens alsnog 2,3 keer zo groot is ten opzichte van wat het zou mogen zijn voor een stad van deze omvang. Ook de planetaire grens met betrekking tot grondgebruik wordt overschreden. De grens wordt 3 maal overschreden als het gaat om landgebruik voor veeteelt en 2,2 als het gaat om landgebruik voor landbouw. De overschrijding van de grens m.b.t. excessief kunstmestgebruik is iets gedaald van 2,1 naar 1,4 keer zo veel druk ten opzichte van wat toebedeeld is aan Amsterdam.

Voor elke planetaire grens is een absolute grenswaarde. Deze wordt teruggerekend naar een grenswaarde per hoofd van de bevolking en door dit te vermenigvuldigen met het bevolkingsaantal in Amsterdam wordt er een grens voor de stad berekend. Om de overschrijding te bepalen wordt de(meest recente) score van Amsterdam op een indicator afgezet tegen deze grens.

Lokaal sociaal

Bij de lokaal sociale lens is er gezocht naar verbinding tussen een aantal stedelijke doelstellingen en sociaaleconomische indicatoren, maar bij de meeste doelstellingen ontbreekt er een duidelijke streefwaarde. Voor de indicatoren van de lokaal sociale lens is er gezocht naar een referentie om de afstand tot een mogelijk doel mee te vergelijken. Bijvoorbeeld, het percentage inwoners van 18 jaar en ouder met (ernstig) overgewicht is 39% in 2020. Volgens de Amsterdamse Nota gezondheidsbeleid 2021-2025 van de GGD is het doel met het percentage overgewicht te laten dalen naar minder dan 35% in 2030. De daling is te traag om dit doel in 2030 te bereiken en daarom vallen we nog in het gat van de donut met deze indicator. Het percentage inwoners van 18 jaar en ouder dat matige tot ernstige mentale problemen ervaart is toegenomen over tijd terwijl het doel in de bovengenoemde Nota is om (matige) mentale problemen van 45% naar 35% in 2030 te laten dalen.

Een ander doel van de stad is om voldoende betaalbare en degelijke woningen beschikbaar te maken. In 2019 waren er 7.500 toegekende sociale huurinschrijvingen. Bij de huidige totale voorraad van 165.000 sociale huurwoningen is het wenselijk om per jaar 9.900 en bij het huidig aantal woningzoekenden zelfs 18.300 sociale huurwoningen te verhuren aan sociale huur woningzoekenden. In vergelijking hiermee is de toekenning van 7.500 sociale huurinschrijvingen nog te laag. Ten opzichte van de wenselijke situatie kan er geconcludeerd worden dat we nog te ver af staan van de mogelijkheid om voldoende betaalbare en degelijke woningen beschikbaar te stellen. Door een mogelijke referentie per indicator te zoeken is vastgesteld of we met een lokaal sociale lens indicator binnen de donut zitten. In de bijlage wordt per indicator weergegeven welke referenties zijn gekozen. Dit is een eerste poging hiertoe en het staat open voor discussie.

Lokaal ecologisch

De lokaal ecologische lens indicatoren laten zien dat er kleine verbeteringen gemaakt worden op het vlak van het aandeel dat hernieuwbare energiebronnen hebben in het totale energieverbruik van Nederland. In 1 jaar is het aandeel van 7% naar 9% gestegen. Ook de Nederlandse vermindering van de CO2-uitstoot ten opzichte van 1990 zit inmiddels op 18% (2019) ten opzichte van 15% in 2018. De CO2-uitstoot van de gemeente Amsterdam daalt ook sinds 2010. In 2019 stootte de stad 4.440 kiloton CO2 uit en in 2020 4.000 kiloton CO2 (voorlopig cijfer), terwijl in 2010 dit nog ruim 5.510 kiloton was. Er is ook meer opwek van hernieuwbare energie in Amsterdam zelf. Het opgesteld vermogen van zonnepanelen in Amsterdam bedraagt 124 MW in 2020. Ter vergelijking, in 2019 was dit nog maar 73 MW. In Amsterdam is ook een toename in groene daken te zien, al is de toename van 1% in 2 jaar redelijk traag. Het aantal vroegtijdige sterfgevallen door luchtverontreiniging is over een periode van 3 jaar (2015 – 2018) nagenoeg gelijk gebleven.

Mondiaal sociaal

Ook bij de mondiaal sociale lens staan de SDG’s centraal. De gemeente Amsterdam heeft nog weinig expliciete doelstellingen die gericht zijn op de impact die de stad heeft op de mensen elders op de wereld. De impact van steden op het welzijn van mensen wereldwijd is het gevolg van verbruik van materialen en grondstoffen in steden, de investeringen en innovaties die in steden plaatsvinden, maar ook bijvoorbeeld de culturele invloed. Ook Amsterdam maakt deel uit van verschillende mondiale toeleveringsketens. Amsterdam is bijvoorbeeld ‘s werelds grootste importeur van cacaobonen, veelal afkomstig uit West-Afrika. De arbeidsomstandigheden van de mensen die in deze toeleveringsketens werken zijn vaak slecht en ondermijnen de rechten en welzijn van de werknemers. Aangezien het erg moeilijk is om onze complete sociale afdruk elders in beeld te krijgen, worden de indicatoren van deze lens voorlopig gezien als niet binnen maar ook niet buiten de donut.

Om op wereldschaal zowel het welzijn van alle mensen te bevorderen als de gezondheid van de planeet, zijn er ook in steden veranderingen nodig. De Stadsdonut kan als een hulpmiddel ingezet worden om over het grote geheel na te denken en een voorstelling te maken van wat het betekent om welzijn te genereren door sociale en ecologische doelstellingen te combineren en lokale ambities te verbinden aan mondiale verantwoordelijkheid.

Om op wereldschaal zowel het welzijn van alle mensen te bevorderen als de gezondheid van de planeet, zijn er ook in steden veranderingen nodig. De Stadsdonut kan als een hulpmiddel ingezet worden om over het grote geheel na te denken en een voorstelling te maken van wat het betekent om welzijn te genereren door sociale en ecologische doelstellingen te combineren en lokale ambities te verbinden aan mondiale verantwoordelijkheid.

In het hoofdstuk ‘Welzijn in breder perspectief; brede welvaart, de donuteconomie en het Stadsportret’ van de Staat van de Stad publicatie is er nog meer te lezen over de donuteconomie en de stadsdonut.